Şerê Îranê: Qesra Spî pêşniyara agirbestê red kir, krîza Tengava Hurmuzê kûr dibe

Di rojeva cîhanî û qonaxa heyî ya Şerê Îranê de, pevçûnên leşkerî û hewildanên dîplomatîk li Rojhilata Navîn ketine pêvajoyeke gelekî krîtîk. Şerê berfireh ê ku di 28'ê Sibata 2026'an de bi êrîşên asmanî yên hevpar ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) û Îsraêlê li dijî rejima Îranê dest pê kiribû, îro bi pêşveçûnên nû yên siyasî, leşkerî û aborî li seranserê herêmê kûrtir dibe.

Pêşniyara Agirbestê ya Îranê û Helwesta Qesra Spî

Di çarçoveya Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî (NY) de li New Yorkê, nûnerên Îranê nexşeriyeke agirbestê ya 7 rojan pêşkêş kiribûn. Li gorî vê pêşniyara Tehranê:

• Îranê soz dabû ku deriyê Tengava Hurmuzê ji nû ve ji bo derbasbûna keştiyan veke û piştî 7 rojan ji bo çareserkirina krîza atomî vegere ser maseya danûstandinan.
• Lê li hember vê yekê, Tehranê daxwaz kiribû ku dorpêça deryayî ya DYA'yê ya li ser benderên wê tavilê were rakirin, sermayeyên Îranê yên li derve hatine asêkirin  bên berdan, mihefiyetên hinardekirina petrolê ji nû ve werin nûjenkirin û her wiha Washington zextê li Îsraêlê bike ji bo operasyonên xwe yên leşkerî yên li Libnanê rawestîne.

Lê, li gorî nûçeyên piştrastkirî yên çapemeniya Amerîkî û Brîtanî, Serokê DYA'yê Donald Trump ev pêşniyara agirbestê bi awayekî kategorîk red kiriye. Rayedarên Amerîkî diyar kirine ku Tehran bi cidî naxwaze tesîsên xwe yên nukleerî ji holê rake û ev pêşniyar tenê manewreyeke demkî ye ji bo bêhnvedana leşkerî.

Tengava Hurmuzê û Astengiya Bazirganiya Petrolê

Tengava Hurmuzê wekî girîngtirîn koredora veguhastina enerjiyê ya cîhanê di bin gef û kontrola leşkerî de ye. Piştî girtina tengavê ji aliyê mûşek û keştiyên Îranê ve, rêjeya derbasbûna keştiyên tankêr gihîştiye asta herî kêm.

Hêzên deryayî yên hevpeymaniya navneteweyî bi serkêşiya DYA'yê hewl didin bi riya mîsyonên parastinê hin keştiyan derbas bikin, lê rûbirûbûna leşkerî û lêdana dronan bûye sedem ku buhayê petrolê li seranserê cîhanê bi lez zêde bibe û xetereya qutbûna dabînkirina enerjiyê li Ewropa û Asyayê derkeve holê.

Li Libnan, Yemen û Kendavê Enî Berfirehtir Dibe

Pevçûn tenê di navbera xaka Îran û Îsraêlê bi sînor nemaye, lê belê eniyên din jî çalak in:

Libnan: Operasyonên asmanî yên Îsraêlê yên li ser pêgehên Hîzbillahê bê rawestandin didomin.

Yemen: Hêzên Hûsî (Ensarullah) êrîşên xwe yên bi riya firokeyên bêfirokevan û mûşekan li ser rêyên deryayî û her wiha li dijî binesaziya petrolê ya herêmê xwirtir kirine.

Tevgera Hewayî ya Herêmê: Balafirgehên Iraqê hemû frînên xwe yên asmanî yên ber bi Îranê ve rawestandine. Tehranê her wiha gef xwariye ku eger êrîş bidomin, ew ê hedefên xwe ber bi Okyanûsa Hindî ve berfirehtir bike.

Pêşbêniyên Piştî Hilbijartinên DYA'yê

Li gorî analîzên nû yên rojnameya navdar The Wall Street Journal, Serokê DYA'yê ji şêwirmendên xwe yên payebilind re ragihandiye ku ew li bendê ye piştî hilbijartinên navberê (midterm elections) yên meha Mijdarê, qonaxeke nû û hîn berfirehtir a êrîşên asmanî li ser binesaziya binkeyên mûşekî û berevaniya Îranê bide destpêkirin. Ev nîşan dide ku hewildanên agirbestê di demeke nêzîk de kêm-şens in.

Bandorên Mirovî û Krîza Navxweyî ya Îranê

Saziyên mirovî yên navneteweyî radigihînin ku ji ber dorpêça aborî, têkçûna binesaziyê û daketina dîrokî ya nirxê pereyê Îranê (tumen), şêniyên sivîl bi krîzeke giran a dabînkirina xwirek, derman û xizmetguzariyên giştî re rû bi rû ne.

Çavkaniyên Piştrastkirî:

• The Guardian: Trump rejects Iran ceasefire and nuclear proposal at UN General Assembly
• The Wall Street Journal: U.S. Signals Expanded Military Actions Against Iranian Strategic Sites After Midterm Elections
• Times of Israel & CBS News: Strait of Hormuz Blockade and Regional Naval Skirmishes Report
• Brookings Institution: Geopolitical Assessment of the Iran-U.S.-Israel Regional Escalation