Kişfa James Webb: Li nêzîkî Kuna Reş a mezin hebûna avê hat dîtin

Di warê fezanasiyê de kişfeke dîrokî û bêhampa pêk hat ku sînorên zanîna mirovahiyê ya li ser gerdûnê berfirehtir dike. Li gorî zanyariyên fermî yên Ajansa Fezayê ya Amerîkayê (NASA'yê), Ajansa Fezayê ya Ewropayê (ESA'yê) û tîma lêkolînê ya Teleskoba Fezayê ya James Webb (JWST'yê), li navenda Kadizê li nêzîkî Kuna Reş a gewre (Sagittarius A*), li dora stêrka bi navê IRS 3 hebûna av û toza dewlemend bi oksîjenê hat kişfkirin. Ev lêkolîna nû ya ku di qada stêrknasiyê de deng vedaye, nîşan dide ku şertên bingehîn ên jiyanê û pêkhateyên kîmyewî yên organîk dikarin di hawirdorên herî giran, tund û kujer ên gerdûnê de jî saxlem bimînin.

Heta niha di nav civaka zanistî de baweriyeke giştî hebû ku ji ber hêza kişandinê ya bêdawî, tîrêjên bihêz ên rontgenê, bayê tund ê stêrkan û germahiya dijwar a li derdora Kunên Reş, ne mimkun e ku molekulên avê li ber xwe bidin û bêyî perçebûnê li cihê xwe bimînin. Kuna Reş a navenda galaksiya me ku giraniya wê nêzîkî 4 milyon carî ji ya Roja me mezintir e, her tiştê li derdora xwe bi hêzeke gravitasyonî ya bêhampa dikişîne û hawirdoreke xeternak diafirîne. Lê belê daneyên nûjen ên amûrên MIRI'yê (Amûra Infrasor a Navîn) û NIRSpec'ê (Spektrografa Infrasor a Nêzîk) ên Teleskoba James Webb eşkere kirin ku di dûriya tenê 0,55 salên ronahiyê de ji Kuna Reş a navendî, stêrka ciwan IRS 3 di nava ewrên stûr ên gaz, sîlîkat û buhara avê de pêçayî ye.

Çavdêriyên kûr ên tîma navneteweyî nîşan didin ku ev tebeqeya gaza parastinê ya li dora stêrkê wekî mertalekî xwezayî û koxikeke stûr tevdigere. Ev mertal rê li ber tîrêjên ultraviyole û xetereyên kujer ên Kuna Reş digire û nahêle ku bendên kîmyewî yên avê hilweşin. Zanyar destnîşan dikin ku tewra şepolên bihêz ên magnêtîkî jî nekarîne vê xeleka buhara avê ya li qiraxa stêrkê belav bikin.

Stêrnasan li Navenda Fezayî ya Goddard a NASA'yê diyar kirin ku ev dîtin têgihîştina me ya li ser sînorên jiyanê yên li gerdûnê bi temamî nûjen dike. Heke av—ku hêmana herî sereke ya avabûna jiyana organîk e—karibe li qadeke wusa wêranker a li ber devê Kuna Reş hebe, ev yek nîşan dide ku av li gerdûnê ji ya ku berê dihat texmînkirin pir berbelavtir û mayîndetir e. Zanyar her wiha bal dikişînin ser wê rastiyê ku toza li dora vê stêrkê xwedî heman pêkhateyên kîmyewî ye ku beriya 4,5 milyar salan di dema çêbûna pergala me ya rojê û Gerstêrka Erdê de hebûn. Ev hevgirtin nîşan dide ku madeyên xav ên çêbûna gerstêrkan dikarin di navendên galaksiyan de jî peyda bibin.

Pisporên fezanasiyê yên ku di vê lêkolînê de cih girtine radigihînin ku ev pêngav deriyekî nû ji bo lêkolîna stêrkên nûbûyî yên li nêzîkî Kunên Reş vedike. Di qonaxên bê de, çavdêr dê spektroskopiya James Webb bi kar bînin da ku hûrgiliyên herikîna gazan û qada bandora Kuna Reş a li ser çêbûna gerstêrkên nû bi hûrgilî bişopînin. Ev xebat nîşan dide ku tewra li cihên herî tarî û tirsîner ên gerdûnê jî tovên jiyanê û çavkaniyên avê bi rengekî mûcîzevî dikarin li ber xwe bidin.

Civaka zanistî ya cîhanê vê kişfa nû ya sedsala 21'ê wekî serkeftineke bêhampa dinirxîne ku bîrdoziyên kevn ên astrofizîkê diguherîne û îsbat dike ku hêza jiyan û kîmyayê dikare di bin her şertî de li hember hêzên hilweşîner ên gerdûnê berxwe bide.