Toros, Zagros û Mozaîka Dîrokî ya Kurdan
Etîmolojiya Navên Toros û Zagros
Toros:
Navê Toros (Taurus Mountains) ji Yewnanîya Antîk “Taûros” tê, ku wateya wê “ga, gamêş” e. Ev nav di çavkaniyên Antîk ên wekî Polybius de derbas dibe. Li gor lêkolîner, Heinrich Kiepert, dibe ku ev nav ji zimanên Samî (bi taybetî Aramî “ṭūrā” an “tûr”) were, ku hem wateya “ga, gamêş” hem jî ya “çiya” dide. Ev yek bi sembolîzma çiyayên bilind û hêzdar ên ku di çanda kevnar a Rojhilata Navîn de wekî ”ga, gamêş” tên temsîlkirin ve têkildar e.
Bi kurtî, Toros navekî kevnar ê Yewnanî-Samî ye û bi Tirkî re têkiliya wê ya etîmolojîk tune.
Zagros:
Zagros jî navekî aryenî ye. Ew bi gelê kevnar Sagartiyan (Asagarta) ve tê girêdan, ku di dema Axamenîşiyan de, li herêma Zagrosê dijiyan û beşek ji gelên aryenî/medî bûn. Hin çavkanî navê wê bi Avestayî “Za-G’R’” (çiya/mezin) ve girêdidin. Ev nav ji ziman û dîroka aryenî ya kevnar tê. Her du nav jî nîşan didin ku herêma Toros-Zagros di dîrokê de navendên girîng ên danûstendinên çandî û zimanî bûne.
Etnogeneza Kurdan
Mozaîkek Ji Tebeqeyên Pirreng:
Kurd wekî gel, ji yek çavkaniyeka tenê nayên, lê sentezeka dîrokî ya tebeqeyî ne. Akademîsyenên wekî Mehrdad Izady û gelek lêkolînerên din vê yekê wekî “mozaîk” an “fusion” pênase dikin.
Tebeqeya yekem (Otokton / Xwecîh):
Li Zagros û Torosê gelên kevnar ên non-Îndo-Ewropî (pre-Aryenî) hebûn: Hurri (Xorî/Hori), Mîtanî, Ûrartû, Gutî, Lullubî, Kassît û Sûbartû. Ev gel hemî di serdema Bronz de (nêzî 2500–1200 B.Z.) li herêmê serdest bûn û zimanên Xorî(Horrî)-Ûrartû dipeyivîn. Ev tebeqe di genetîk, toponîmî (navên cihan), çand û hin taybetiyên civakî de hîn jî bi zelalî mane.
Tebeqeya duyem (Aryen):
Bi taybet di serdema Hesinî de (nêzî 1200 B.Z. û pê ve), êlên aryenî yên wekî Medan, Sagartiyan û yên din (bi taybet jî Medî) li herêmê roleka navendî lîstin. Ew bi piranî wekî “elite overlay” (serdestiya çandî-zimanî) bûn.
Daneyên Genetîk:
Lêkolînên genetîkî (Y-DNA, mtDNA û genomîk) nîşan didin ku Kurd bi piranî ji niştecihên Neolîtîk ên Zagros û Anatoliya Bakur (Northern Fertile Crescent) û bi tevkariyeke Aryenî (Medî û yên din) tên. Ev yek piştgiriya modela “tebeqeya şêniyên + superstratumê Aryenî” dike. Kurd di klastera genetîkî ya Rojhilata Navîn a Rojava de cih digirin.
Zimanê Kurdî û Bandora Substratumê Xorî-Urartu:
Kurdî zimanekî Aryenî ye, lê hin taybetiyên wê yên taybet hene. Yek ji wan split-ergativity (ergatîfiya parçekirî) ye, ku bi taybet di dema borî de tê dîtin (di Kurmancî û kirmanckî de). Zimanên Xorî û Urartu bi temamî ergatîf bûn. Gelek zimannas vê yekê wekî bandora substratumê (tebeqeya binî) ya Xorî-Urartu dibînin: dema zimanên Aryenî li herêmê belav bûn, hin taybetiyên zimanên nişteciyan hatin parastin. Ev yek nîşan dide ku Kurdî ne tenê Aryenî ye, lê xwediyê tebeqeyeka kûr a herêmî ye jî.
Cudahiya Zaravan û “Kurd” wekî Sembola Hevpar:
Di nav Kurdan de zaravayên sereke ev in:
Kurmancî
Soranî
Kirmanckî / Zazakî (Dimilî)
Hewramî / Goranî
Lorî / Lekî û yên din.
“Kurd” îro navekî etno-çandî yê hevpar e. Ew ne tenê li ser zimanekî yekbûyî, lê li ser dîrok, çîrok, kevneşopî, bermayiyên çandî û hestên hevpar ên nasnameyê radiweste. Ev nasname di ser sedsalan de, di bin bandora împaratoriyên cihêreng de, bi awayekî organîk pêş ketiye.
Cudahiyên navbera zaravan bi tenê ji ber dagirkerî û sînoran çênebûne, lê polîtîkayên dagirkeran (sînor, qedexekirina perwerdeya hevpar, astengiyên danûstendinê) ev cudahî gelekî kûrtir kirine.
Cudahî wekî Dewlemendî û Pêşeroj:
Di zanistê de, pirrengiya zimanî, çandî û herêmî wekî dewlemendiyek tê dîtin, ne wekî qelsiyek. Lê ji bo ku ev pirrengî bibe hêz, pêwîstî bi van nirxan heye:
Tolerans
Hevsengî
Wekhevî
Hevkarî
Tevkarî
Xweşbînî û nêzîkatiyeka hevpar.
Kurd wekî gel, nûneriya mozaîkeka dîrokî ya li ser çiyayên Toros û Zagrosê dikin: Tebeqeyên kevnar ên Xorî-Ûrartû û yên din, bi tebeqeya Aryenî (Medî) re bûne yek. Ev ne “saf”iyek e, lê sentezeka dewlemend e ku di genetik, ziman, çand û nasnameyê de xuya dike. Têgihiştina vê dîroka tebeqeyî ne tenê ji bo zanistê, lê ji bo avakirina pêşerojeka yekbûyî, bi tolerans û bi hêz jî, gelekî girîng e.
Beşek ji gotara dîrokzanê kurd rêzdar Xerzî Xerzan a li ser heman mijarê hêjayî xwendinê ye:
”…her tiştî, divê em pênaseya “netewa kurd” xweş bikaribin rave bikin. Netewa kurd û bi wateya xwe ya berfirehtir “Gelê kurd”, pêkhateyka êl û êşîr û kom û civakên erdnigarîya kevnar a Kurdistanê ye. Ji destpêka dîrokê ve, ji hêla cînaran û her weha ji hêla “kurdan” bixwe ve, bi dehan navan li vî “gelî” hatine kirin lê di bingehê de, ev navana pekhateyek afirandîye û ew “pêkhate“ jî îro wek “Gelê kurd“ tê zanîn û wisa jî tê pejirandin. Ji destpêkê heta dema me a îroyîn, ev gel bi navên “Ko-tî, Xorr-î, Kur-tî ,Kar-da, Sûbarî, Mîtanî, Ûrartû-Xaldî, Med-Mad, ûhwd. “ hatîye pênasekirin û em îro baş tê digîhîjin ku, ev navana tev de ji boyî proto-kurdan (pêşîyên kurdan) hatine bikaranîn.
Daneyên zexm ên piştrastkirî jî ev raman û rastî didin xuyan. Bi kurtî, em dikarin bibêjin ku, Gelê Kurd ê nûjen, pêkhateyeke zengîn a êl, êşîr, kom û civakan e, ya ku xwedî dîrok û çandeke kevnar û ya herî girîng xwedî zimanekî kevnar e. Di hêlekê de çanda Xorrîyan, di hêlekê de çanda Arîyan ev zengînî afirandîye. Û dîsa zimanê kurdî yê îroyîn jî, bermayîya zimanên van her du çandên qedîm e. Ji lew re bi hinek taybetmedîyên xwe ve (mîna zayendî, ergatîvî û hwd.), zimanê kurdî ji zimanên din ên Îranî cuda dibe û ev jî kevnarî û hevparîya wî dide xuyan. Ev kom, êl û civakan bi hev ra di demajoyê dîrokê de çand û dîrokeke hevpar û her weha zimanekî hevpar afirandine û “gelê kurd ê nûjen“ wisa pêk hatîye. Ev pêvajoyeke herî kêm 5 hezar salî ye û zengînîyeke mirovahîyê û cîhanê ye. / Xerzî Xerzan”