Nêrîna ku astengiya di danûstandinên di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Îranê de tenê rawestanek demkî di pêvajoya dîplomasiyê de dibîne, nikare kûrahiya guhertinên siyasî û jeopolîtîk ên ku herêmê dihejînin, bi temamî rave bike. Berevajî vê yekê, ev astengî dibe ku nîşana ketina qonaxeke nû û tevlihevtir be; qonaxek ku tê de zimanê danûstandinên veşartî hêdî hêdî cihê xwe dide zextên eşkere û tevgêrên leşkerî.
Di siyaseta navneteweyî ya îroyîn de, girtina deriyên danûstandinên rasterast ne wateya ku şerekî giştî dê tavilê dest pê bike. Lêbelê, ew dikare rê li ber qonaxeke nû veke ku tê de hêza leşkerî û zexta aborî ji bo guhertina helwesta dijber tên bikaranîn. Di rewşeke wiha de, armanc dibe ku ne gihîştina peymanekê be, lê kontrolkirina pevçûnê, kêmkirina windahiyan û çêkirina mercên baştir ji bo danûstandinên paşerojê be.
Astengiya heyî tenê ji nakokiyên teknîkî yên di nivîsandina bendên peymanê de dernakeve. Di bingeha xwe de, ew nîşana cudahiya kûr a di nêrînên stratejîk û pêşeyên siyasî yên her du aliyan de ye.
Tehran bawer dike ku her gaveke cidî ya ber bi aramiyê ve divê bi destkeftiyên eşkere yên siyasî û leşkerî dest pê bike. Ji nêrîna Îranê, rawestandina şer li qadên pevçûnê, sivikkirina cezayên aborî û kêmkirina zextên li ser aboriya wê ji mercên girîng in ku divê berî gihîştina lihevkirineke fireh werin pêş xistin.
Li hember vê nêrînê, Washington û hin hevalbendên wê yên rojavayî û herêmî dibêjin ku pêşî divê Îran pabendbûna xwe bi sînordarkirina bernameya nukleerî û garantiyên ewlekariya herêmê re nîşan bide. Li gorî vê helwestê, bêyî gavên eşkere yên Îranê, gihîştina peymaneke domdar dijwar e.
Ev nakokiya di nêrînan de pirsêkê bingehîn derdixe pêş: Kî dikare lêçûna bendewariyê dirêjtir hilgire? Û kî di zexta domdar de zûtir neçar dibe ku helwesta xwe biguherîne?
Dema ku dîplomasî paşve diçe, zexta leşkerî pêş dikeve.
Dersên dîrokê nîşan didin ku dema danûstandinên dîplomatîk di şertên tengezariya tund de têk diçin, giraniya pevçûnê dikare ji maseya danûstandinan ber bi qadên zexta leşkerî ve were veguhastin.
Di rewşeke wiha de, armanc ne hewce ye ku tunekirina dijber be. Dibe ku alî tenê dixwazin sînorên tehemûla hev ceribînin, rê li ber êrîşên paşerojê bigirin û hevsengiya hêzan biguherînin, da ku dema vegerê danûstandinan destên wan bihêztir bin.
Ji ber vê yekê, di qonaxên wiha de, şerên nerasterast dikarin girîngtir bibin. Ev yek dikare êrîşên leşkerî yên sînordar, çalakkirina komên hevalbend û zêdekirina zextê li ser rêyên girîng ên veguhastinê yên deryayî, wekî Tengava Hurmuzê û Deryaya Sor, di nav xwe de bigire.
Berfirehbûna vê rewşê dikare Iraq, Sûriye, Lubnan û deverên din ên herêmê jî bandor bike. Di encamê de, herêm dikare di rewşeke tengezariya domdar de bimîne: ne şerekî giştî yê bêrawestan, ne jî aramiyeke rastîn û domdar.
Astengiya danûstandinan tenê pirsgirêkeke siyasî û leşkerî nîne. Ew dikare encamên girîng ên aborî jî çêbike, nemaze dema ku bêîstiqrariya siyasî li ser dabînkirina enerjiyê bandor dike.
Bazarên cîhanî bi guherînên siyasî yên li herêmên ku neft û gaza xwezayî lê tên hilberandin re pir hesas in. Her xetera ku veguhastina van çavkaniyan asteng bike, dikare bihayan bilind bike û li ser aboriya welatên din jî zextê çêbike.
Ev zext dikare bi taybetî welatên ku jixwe bi bilindbûna lêçûnên jiyanê û kêmbûna mezinbûna aborî re rû bi rû ne, bixe tengasiyê. Bilindbûna bihayên enerjiyê dikare lêçûnên hilberînê û veguhastinê zêde bike, bihayên tiştên pêdivî bilind bike û aramiya darayî ya cîhanê lawaztir bike.
Ji ber vê yekê, domandina astengiyê di danûstandinên Amerîka û Îranê de dikare bandorên xwe ji sînorên herêmê derbas bike û bibe sedema pirsgirêkên aborî yên li çar aliyên cîhanê.
Di rewşeke ku danûstandin tê de rawestiyaye de, her alî dikare xwe neçar bibîne ku ji bo parastina berjewendiyên xwe, zexta xwe zêdetir bike. Îran dikare bernameya nukleerî ya xwe wekî amûreke zextê bibîne; di heman demê de, dijberên wê jî dikarin gefên xwe zêde bikin û li ser pêşîgirtina li gefên ku ji Îranê dibînin, zêdetir bisekinin.
Ev rewş dikare her du aliyan bike ku gavên dijwar ên aliyê din wekî gefek mezin bibînin û bi gavên din bersivê bidin. Bi vî awayî, bêbawerî zêde dibe û derfetên gihîştina lihevkirinê kêm dibin.
Di encamê de, mantiqa hevkariyê cihê xwe dide mantiqa pêşîlêgirtinê û zextê. Her alî hewl dide ku aliyê din ji êrîşê dûr bixe, lê di heman demê de, gavên ku ji bo parastina xwe digire dikarin aliyê din zêdetir bitirsînin. Ev yek dikare çerxeke zext û bersivê çêbike ku derketina ji wê her ku diçe dijwartir dibe.
Sê senaryoyên gengaz ji bo paşerojê xuya ne
Senaryoya yekem: Pevçûna sînordar û domandina zextê
Di vê rewşê de, tengezarî didome, lê her du alî hewl didin ku ji şerê giştî dûr bimînin. Dibe ku operasyonên îstixbaratî, êrîşên sînordar û şerên nerasterast bên domandin, bêyî ku pevçûn bigihîje asta şerekî rasterast û fireh.
Armanca her alî ew e ku hêza dijber ceribîne, lê di heman demê de ji derbasbûna sînorên ku dikarin şerê mezin dest pê bikin, xwe biparêze.
Ev senaryo dikare demekê dirêj bidome. Lê her çewtiya hesabkirinê, êrîşek ku ji astê wê tê hêvîkirin derbas bibe, an jî bersiveke tund dikare rewşê ji kontrolê derxe.
Senaryoya duyem: Berfirehbûna pevçûnê û şerekî herêmî
Di vê senaryoyê de, pevçûn ji sînorên heyî derbas dibe û gelek alî rasterast an nerasterast beşdar dibin. Ev yek dikare bibe sedema zêdebûna êrîşên leşkerî, berfirehbûna qadên pevçûnê û astengbûna rêyên girîng ên veguhastina deryayî.
Encamên aborî yên vê rewşê dikarin giran bin. Astengbûna veguhastina neftê û tiştên din ên pêdivî dikare rê li ber zêdebûna bihayan û tevliheviyên di dabînkirina bazarên cîhanî de veke.
Ev senaryo ji bo hemû aliyan bi lêçûnên mezin re tê, lê dîsa jî gengaz e, nemaze heke aliyek hesabên xwe şaş bike an jî bersiva aliyê din baş pêşbînî nek
Senaryoya sêyem: Peymaneke nû û vegera danûstandinan
Di vê senaryoyê de, zextên siyasî, aborî û leşkerî her du aliyan digihînin wê encamê ku domandina pevçûnê ji bo wan pir biha ye. Ew paşê dîsa vedigerin danûstandinan û hewl didin ku li ser hin mercên hevbeş li hev bikin.
Peymaneke wiha dibe ku ne hemû daxwazên her du aliyan pêk bîne. Lê dibe ku bi sînordarkirina hin çalakiyan, kêmkirina zextan û çêkirina rêgezên nû yên ji bo kontrolkirina nakokiyan, rê li ber aramiyeke demkî an dirêjdem vekê.
Ev senaryo jî bê garantî nîne. Gihîştina lihevkirinê dê girêdayî vê yekê be ku her du alî çiqas amade ne ku ji hin daxwazên xwe paşve vekişin û ji bo domandina aramiyê garantiyên pratîkî bidin.
Tevî dîmena siyasî û leşkerî ya dijwar, têkçûna qonaxekê ya danûstandinan ne hewce ye ku wateya dawîhatina dîplomasiyê hebe. Di hin rewşan de, danûstandin tenê piştî demeke dirêj a zext û bêîstiqrariyê ji nû ve dest pê dikin.
Lê ev yek nayê wê wateyê ku bilindbûna tengezariyê dê bi xwe bibe sedema peymanê. Zext dikare aliyan bixe ber fikra lihevkirinê, lê di heman demê de dikare hêrs, bêbawerî û xetera hesabkirinên şaş jî zêde bike.
Ji ber vê yekê, pêşeroja herêmê dê bi gelek tiştan ve girêdayî be: helwesta Washington û Tehranê, tevgera hevalbendên wan, rewşa li qadên pevçûnê û bandora zextên aborî li ser biryarderên siyasî.
Herêm di qonaxeke hesas de ye ku tê de her biryara siyasî an leşkerî dikare encamên fireh çêbike. Domandina zextê dikare aliyan bibe ser maseya danûstandinan, lê dikare di heman demê de rê li ber berfirehbûna pevçûnê jî veke.
Ji ber vê yekê, pêwîst e ku hem aliyên navneteweyî û hem jî yên herêmî encamên gavên xwe bi baldarî bipîvin. Parastina rêyên veguhastinê, kêmkirina xetera pevçûnên nerasterast û vekirîhiştina deriyê danûstandinên siyasî dikarin di pêşîgirtina li krîzeke mezintir de roleke girîng bilîzin.
Hêvî heye ku zexta heyî bibe sedema vegera danûstandinan û gihîştina lihevkirineke domdartir. Lê ji bo vê yekê, divê her du alî nas bikin ku domandina pevçûnê dikare ji bo wan û ji bo herêmê bi lêçûnên ku kontrolkirina wan dijwar e, encam bide.
Pirs a bingehîn ew e ku gelo zexta îroyîn wê rê li ber peymanekê veke, an jî dê bibe destpêka qonaxeke nû ya pevçûnên firehtir. Bersiva vê pirsê dê ne tenê paşeroja têkiliyên Amerîka û Îranê, lê belê aramiya Rojhilata Navîn û hin aliyên aboriya cîhanê jî bandor bike.